Definicja jeziora: (wg Mikulskiego) to zbiornik masy wodnej stagnującej, wykazujący kompletną strefowość pionową, kształtującą się pod wpływem czynników klimatycznych i ekologicznych.

Wyróżniamy w jeziorach główne strefy zamieszkane przez odrębne grupy organizmów :

Rys. strefy życia

GŁÓWNE STREFY Ż YCIA

Strefa brzegowa :

    Zewnętrzna część pobrzeża, najbliższa lądu, nie jest nigdy zanurzona, okresowo spriskiwana przez fale. Jest środowiskiem najbardziej zróżnicowanym , o największych amplitudach temperatur i z bardzo dużą koncentracją substancji  mineralnych i organicznych. Wskutek falowania odkładają się tutaj szczątki pochodzenia lądowego i jeziornego

-         najbardziej zróżnicowane

-         duża amplituda temperatur

-         duża koncentracja substancji mineralnych i organicznych

    Charakterystyczne dla pobrzeża są kolonie sinic a z makrofitów występują oczerety, rzęsa. Rośliny charakterystyczne to sinice, zielenice, glony, oczerety, rzęsa.

Do zwierząt pobrzeża należy wiele organizmów nie występujących w innych strefach jeziora, jak  dżdżownice, muchówki, skoczogonki, wazonkowce, ślimaki oraz mniej licznie pijawki, chruściki.

    Definicja litoralu : rozciąga się on od pobrzeża aż do głębokości przenikania światła i obejmuje płytki obszar 6 – 8m , zróżnicowany pod względem środowiskowym i biologicznym.

W jednych miejscach jeziora ciągną się jako płytkie obszary ( o głębokości 6-8m), a w innych następuje gwałtowne obniżenie dna. Dlatego różne strefy są narażone na falowanie z różną siłą i tam występuje duża różnorodność organizmów. Charakter falowania zależy w dużym stopniu od kierunku wiejących wiatrów .

Również duże zróżnicowanie występuje tu pod względem warunków świetlnych, gdyż

nadbrzeżne drzewa lub krzewy, roślinność wynurzona, a czasem wysoki brzeg, ocieniając całe partie litoralu, pogarszają warunki świetlne roślin. Zauważalne są również wahania temperatury, zarówno sezonowe, jak i dobowe dlatego

większość mieszkańców tej strefy zalicza się do organizmów eurytermicznych , czyli takich, które dobrze znoszą szeroki zakres zmian temperatur.

Charakterystyczne dla litoralu są także wahania zawartości tlen wynikające stąd, że w dzień dostarczają go w sporej ilości zarówno rośliny zielone, jak i duża w stosunku do objętości wody powierzchnia styku litoralu z atmosferą , a nocą na skutek intensywnego oddychania roślin może nastąpić wyczerpanie tlenu.

( Rys. Strefy organizmów )

    W liroralu mamy do czynienia ze strefowością występowania organizmów. Zależy to od różnych głębokości i związanych z tym odmiennymi warunkami środowiskowymi w różnych częściach litoralu, poczynając od brzegu i posuwając się w głąb jeziora.

Rozmaite gatunki roślin wymagają bowiem różnych głębokości, odmiennego oświetlenia, natlenienia i innego ruchu wody.

Wzdłuż brzegów ciągnie się pas roślin ziemno-wodnych

-         rośliny :       

     błotne (mchy, skrzypy, babka wodna ):

następnie strefa roślinności wynurzonej, czyli pas oczeretów do głębokości 1-2m

    oczerety (oczeret jeziorny, pałka szerokolistna, tatarak zwyczajny)

Następny pas tworzą rośliny zakorzenione o lisciach pływających na powierzchni wody. Występuje tu

                                               o pływających liściach (grzybień biały, grążel żółty )

Czwarta strefa to pas roślin o liściach zanurzonych; w małym stopniu narażone na falowanie ; często tworzą zwarte zgrupowania zwane łąkami podwodnymi. Występują tu:

    o zanurzonych liściach (wywłóczniki, rogatki, moczarka kanadyjska, rdestnice);

Najgłębszą część strefy litoralnej porastają:

   bezkwiatowe (ramienice, mchy );

Ogólnie przeważa w litoralu roślinność zanurzona nad wynurzoną

Świat zwierząt litoralu jest równie bogaty.

Przybrzeżne ptactwo wodne, które korzysta tu z dogodnych miejsc gniazdowania, żywiąc się przeważnie w głębszych partiach jeziora. Do charakterystycznych ptaków tej strefy należą m.in.

-         zwierzęta : przybrzeżne (ptactwo wodne – rybitwy, mewy,

                                             kaczki;  w trzcinach żyją bąki; nad brzegami jezior wydry; norki; bobry )

Ponadto wiele zwierząt wodnych jak:

chrząszcze, ślimaki, pająki, zamieszkujące niezanurzone i wystające ponad powierzchnię wody pędy i pływające po powierzchni liście roślin. Na dnie między roślinami licznie występują małże . W oczeretach czatują drapieżne szczupaki oraz roślinożerna płoć, małże, ryby)

Na dennych liściach natomiast i pędach roślin podwodnych żyją skorupiaki : wioślarki, widłonogi, wrotki.

Tak bogaty litoral pomimo, że ma ogromny wpływ na charakter jeziora to stanowi również rolę bariery, przez którą przenikają do jeziora wody spływające z brzegów i obszarów przyległych, niosące ze sobą sole mineralne.

    Pelagial to strefa otwartej wody, zajmuje środkową część jeziora, otoczony jest dookoła strefą litoralną i leży ponad strefą głębinową. Warunki środowiskowe tej strefy zmieniają się znacznie wraz z głębokością. Powierzchniowe warstwy wody są dobrze oświetlone i dobrze natlenione i podlegają dobowym i sezonowym wahaniom temperatury oraz powodowanemu przez wiatr znacznemu falowaniu.

W miarę wzrostu głębokości światła przenika coraz mniej, przeważnie obniża się temperatura i zmniejsza się ilość tlenu, ale jednocześnie stają się mniejsze wahania temperatury, a woda w coraz słabszym stopniu podlega falowaniu ; oczywiście wzrasta ciśnienie.

Charakterystyczne cechy tej strefy to :

Organizmy

Oczywiście plankton toni wodnej jest bardzo zróżnicowany i jego skład gatunkowy i liczebny ulega znacznym zmianom w ciągu roku. Przedstawiciele to:

-         plankton : roślinny (wiciowce, sinice, okrzemki, zielenice);

W okresie masowego rozwoju glonów planktonowych powierzchnia jeziora nabiera charakterystycznego zabarwienia, a przeźroczystość wody wyraźnie się zmniejsza. Jest to okres zakwitu. Przyczyną ich powstawania jest odpowiedni układ warunków środowiskowych, głównie pokarmowych( odpowiednia koncentracja soli mineralnych : azotowych i fosforowych), a także termicznych i świetlnych. Wskutek wyczerpania się soli pokarmowych następuje zahamowanie dalszego rozwoju glonów i ich obumieranie. Równocześnie rozwijają się inne gatunki planktonu roślinnego o innych wymaganiach pokarmowych. Rozkład bakteryjny masy glonów powoduje niedobory tlenu, których następstwem bywa niekiedy śnięcie ryb. Zakwity ponadto powodują pogorszenie smaku pitnej wody i zmieniają smak mięsa ryb, dlatego prowadzi się walkę biologiczną i chemiczną z zakwitami.

Plankton zwierzęcy występuje przy niższej temperaturze i braku światła i jest uboższy niż w płytszych warstwach wody. Przykładami są m.in.

                      pierwotniaki, larwy wodzieni

Ponadto występują

-         ryby (sielawa, stynka, ukleja, drapieżny sandacz, sieja) i

-         ptaki (mewy, rybitwy, kaczki, perkozy, łabędzie)   , które mają swe gniazda w strefie przybrzeżnej a w toni wodnej szukają jedynie pożywienia

To zagłębienia śródjeziorne i dolna część stoków jeziora, obejmuje dno jeziora i kontaktującą się z nią warstwę wody. Tutaj na dno jeziora spadają niezużyte i nierozłożone w pelagialu szczątki planktonu oraz roślin wyższych palagialu. Na dnie odbywa się więc dość intensywny rozkład materii organicznej, co pogarsza wyraźnie warunki tlenowe. Część materii opadłej na dno wraca po mineralizacji do obiegu, część zostaje na dnie w postaci osadów( przeciętnie 0,5 – 1mm grubośći rocznie), co powoduje stopniowe wypłycanie się zbiornika.

Temperatura wody w profundalu zmienia się nieznacznie w ciągu roku, utrzymując się przez cały czas w pobliżu 4°C. W związku z tym występuje tu duża stabilność i jednorodność warunków środowiska.

Charakterystycznymi cechami są więc:

 intensywny rozkład materii organicznej

-         gorsze warunki tlenowe

-         stabilność i jednorodność warunków środowiska

-         stała temperatura ok.4°C

Organizmy zamieszkujące profundal to głównie zwierzątka

-         glony

-         bakterie – reducenci 

żywiące się głównie detrytusem, czyli martwą materią . Znacznie mniej występuje

-         skąposzczetów

-         małż

-         grzybów